Ngày 5/3/2026, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 423/QĐ-BVHTTDL về Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số. Đây là bước đi kịp thời nhằm định hình chuẩn mực hành vi trong không gian mạng, đồng thời khẳng định rõ trách nhiệm của mỗi cá nhân, tổ chức trong xây dựng môi trường số văn minh, lành mạnh, nhân văn.
Trong những năm gần đây, môi trường số tại Việt Nam phát triển nhanh chóng cả về quy mô lẫn mức độ ảnh hưởng. Với hơn 85 triệu người dùng internet và khoảng 79 triệu tài khoản mạng xã hội, không gian mạng đã trở thành một “không gian công cộng mới”, nơi diễn ra các hoạt động tương tác, chia sẻ thông tin và hình thành dư luận xã hội. Tuy nhiên, cùng với những lợi ích to lớn, môi trường mạng cũng đặt ra không ít thách thức. Tốc độ lan truyền thông tin nhanh, tính ẩn danh cao và phạm vi tiếp cận rộng khiến các hành vi lệch chuẩn dễ dàng phát tán, gây tác động tiêu cực. Tình trạng tin giả, thông tin sai lệch, nội dung bị thao túng bởi trí tuệ nhân tạo, hay các hành vi công kích cá nhân, kích động, bạo lực trên mạng có xu hướng gia tăng, làm gia tăng nguy cơ xung đột và lệch chuẩn văn hóa.
Thực tiễn đó đòi hỏi phải thiết lập những chuẩn mực ứng xử rõ ràng, phù hợp với đặc thù của không gian mạng. Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số ra đời nhằm đáp ứng yêu cầu này, với phạm vi điều chỉnh rộng hơn, bao trùm toàn bộ các chủ thể tham gia tạo lập, vận hành và lan tỏa thông tin, từ cá nhân, doanh nghiệp nền tảng, nhà cung cấp dịch vụ internet đến cơ quan báo chí, truyền thông và các tổ chức, doanh nghiệp liên quan. Điểm đáng chú ý là Bộ Quy tắc không chỉ dừng ở việc điều chỉnh hành vi người dùng, mà còn nhấn mạnh trách nhiệm của các nền tảng công nghệ và hệ sinh thái truyền thông. Điều này phản ánh nhận thức mới: văn hóa số được hình thành từ tổng thể các yếu tố, không chỉ từ người sử dụng mà còn từ cách vận hành và định hướng nội dung của các chủ thể liên quan. Bộ Quy tắc xác lập những nguyên tắc nền tảng: tuân thủ pháp luật; tôn trọng quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân; ứng xử văn minh, lịch sự; giữ gìn giá trị văn hóa, đạo đức, truyền thống dân tộc; và chịu trách nhiệm đối với nội dung đăng tải, chia sẻ. Không gian mạng, dù mở và linh hoạt, vẫn phải được đặt trên nền tảng của pháp luật và chuẩn mực văn hóa.
Đối với người sử dụng internet, Bộ Quy tắc đưa ra nhiều khuyến nghị thiết thực như sử dụng danh tính rõ ràng; thận trọng khi chia sẻ thông tin chưa kiểm chứng; tôn trọng quyền riêng tư; ưu tiên lan tỏa nội dung tích cực, nhân văn. Cách tiếp cận này thể hiện định hướng quản lý mềm dẻo, kết hợp giữa quy định pháp lý và xây dựng ý thức tự giác trong cộng đồng. So với Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội năm 2021, văn bản lần này đánh dấu bước phát triển quan trọng khi mở rộng phạm vi từ “mạng xã hội” sang toàn bộ “môi trường số”. Điều chỉnh này phù hợp với bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh chóng, đặc biệt là sự bùng nổ của video ngắn, livestream, thương mại điện tử và trí tuệ nhân tạo. Đáng chú ý, Bộ Quy tắc chuyển trọng tâm từ quản lý hành vi sang xây dựng văn hóa số – hệ giá trị định hướng hành vi trong không gian mạng. Các yêu cầu về tôn trọng sự đa dạng, giữ gìn bản sắc, lan tỏa giá trị tích cực cho thấy vai trò của văn hóa như “la bàn đạo đức” trong thế giới số.
Trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ, việc xây dựng văn hóa số không chỉ là yêu cầu quản lý mà còn là yếu tố tạo “sức đề kháng” trước những tác động tiêu cực từ không gian mạng. Khi người dùng có nền tảng văn hóa vững chắc, họ sẽ chủ động lựa chọn thông tin, tự điều chỉnh hành vi và góp phần định hình môi trường mạng lành mạnh. Để Bộ Quy tắc thực sự đi vào cuộc sống, cần đẩy mạnh tuyên truyền với hình thức đa dạng, dễ tiếp cận, đặc biệt hướng tới giới trẻ. Đồng thời, giáo dục văn hóa số trong nhà trường và gia đình cần được chú trọng, giúp hình thành thói quen ứng xử văn minh từ sớm. Bên cạnh đó, vai trò nêu gương của cơ quan truyền thông, người có ảnh hưởng và các nền tảng công nghệ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Những chủ thể có sức lan tỏa lớn nếu hành xử chuẩn mực, chia sẻ thông tin có trách nhiệm sẽ góp phần định hình chuẩn mực tích cực cho cộng đồng.
Khi mỗi cá nhân và tổ chức cùng nâng cao ý thức, tuân thủ các nguyên tắc ứng xử văn minh, không gian mạng sẽ thực sự trở thành môi trường kết nối, lan tỏa tri thức và giá trị tốt đẹp của xã hội trong thời đại số.
